کوێری عێراقی و پەنابەری

بۆ زۆرێک لە خەڵکی کویری عێراقی، داوای مافی پەنابەری بڕیارێک نییە کە بەهۆی خواستی کۆچکردن یان باشترکردنی ئاستی ژیانیانەوە بزوێنرێت، بەڵکو دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی ترس و نائارامیە. هەڕەشەی توندوتیژی و دەستدرێژی خێزانی و زەوتکردن و گۆشەگیری کۆمەڵایەتی و یاسایی وا دەکات مانەوە لە عێراق لە زۆر حاڵەتدا مەحاڵ بێت. بەڵام جێهێشتنی عێراق بە مانای گەیشتن بە سەلامەتی نییە، بەڵکو زۆرجار سەرەتای قۆناغێکی تری ئازارەکانە
لاوازی پاسپۆرتی عێراق بەربەستێکی گەورەیە لەبەردەم گەیشتن بەو وڵاتانەی کە سیستەمی پەنابەری ڕوون یان پاراستنی یاسایی کاریگەر پێشکەش دەکەن. زۆربەی وڵاتانی سەلامەت پێویستیان بە ڤیزە هەیە کە بەدەستهێنانی ئەستەمە، یان مەرجی دارایی و بەڵگەنامەیی کە زۆرێک ناتوانن جێبەجێی بکەن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​زۆربەی خەڵکی کویری عێراقی خۆیان بە ناچاری بەرەو وڵاتانی دراوسێ دەبیننەوە وەک تاکە بژاردەی بەردەست، هەرچەندە پێشتر دەزانن کە ئەوە کۆتایی ڕێگاکە نییە.
زەینەب مالیک، پەنابەرێکی کویری عێراقیە لە خێزانێکی ئایینی، دەڵێت: یەکەم هەنگاو کە لەسەر خاکی بەیروت هەنگاومنا، هەستم بە تەنیایی کرد لە جیهانێکدا کە نەمدەزانی چۆن خۆم بپارێزم، کاتێک پەیوەندیم بە ڕێکخراوێکەوە کرد بۆ ئەوەی یارمەتیم بدات بۆ دۆزینەوەی شوێنێکی سەلامەت، ئاراستەی کردم بۆ کەسێک لە کۆمەڵگەی (ه،د،ر،ە،ج)متمانەم هەبوو کە ئەو یارمەتیم دەدات لە بەزەیی و هەستکردن بە سەربەخۆیی، بەو پێیەی ئێمە ڕووبەڕووی هەمان ئاڵنگاری دەبینەوە بەڵام لە شوێنە جیاوازەکاندا تووشی شۆک بووم کە خۆمم بینی کە لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵگەی خۆمەوە بەکاردەهێنرام بەرامبەر چەند دەیان دۆلارێک کە زۆر پێویستم بوو پەیوەندیم بە ڕێکخراوەکانی پشتیوانی دەروونییەوە کرد کە هاوبەشییان لەگەڵ UNHCR کردبوو بە وردی دۆخی خۆمم بۆ ڕوونکردەوە: ترس و مەترسییەکانی خێزانەکەم کە شوێنی من بدۆزنەوە، و نیشانەکانی نەخۆشییە دەروونییەکانم کە لە پێشوومدا نەمتوانی چارەسەریان بکەم لەژینگەکەمدا بە سادەیی پێم گوترا کە ئەوان حاڵەتە تایبەتەکان قبوڵ دەکەن و چارەسەری دەکەن من تێنەگەیشتم ئەم حاڵەتە تایبەتانە چین. 

وڵاتانی دراوسێ... و ناوچەیەکی خۆڵەمێشی یاسایی
مەرج نییە گەیشتن بە وڵاتێکی دراوسێ بە مانای چوونە ناو سیستەمی پەنابەری نیشتمانی بێت کە پەنابەران بپارێزێت، بەڵکو زۆرجار لە دۆخێکی یاسایی کاتی و ناجێگیردا نیشتەجێبوون. دوای چوونە ژوورەوە، پەنابەرانی کویری عێراقی دەست دەکەن بە پرۆسەی داوای مافی پەنابەری لە ڕێگەی کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR)، پرۆسەیەک کە دەتوانێت ساڵانێکی زۆری پێبچێت پێش ئەوەی هیچ ئەنجامێکی بەرجەستە بەدەستبهێنرێت.
هاڤن، پەناخوازێکی عێراقی نادووانەی ڕەگەزیە و رەگەزگۆراویشەلە وڵاتێکی ترانزێتدا دەڵێت: "بەهۆی مەترسییەکانی سەر کەسانی ڕەگەزگۆڕاو و کویردا لە عێراق ڕامکرد، من ئێستا بێ پەراوی مانەوەی یاساییم ناتوانم کار بکەم و تەنانەت کارکردنی نایاساییش زۆر زەحمەتە بەهۆی شێوەی دەرکەوتنی کویریمەوە ،پاراستنێکی یاسایی نیە بۆ ئەوەی پشتی پێ ببەستم و هەروەها لەنەبوونی ژیانێکی جێگیردا ئێستا لەسەر هاوکاری هاورێکانم و هاوکاری هەندێک رێکخراو ئەژیم.
هەموو رۆژێک بیر ئەکەمەوە کەی نەتەوەیەکگرتووەکان کەیسەکەم ئەجوڵنێت،؟کەی لەوڵتێکدا ئەژیم کە قبوولکردن و ماف ولەخۆگرتن دەستەبەر بکات؟باری دەروونیم بەرەو خراپتر ئەروات بەتێپەربوونی کات وچاوەروانی زۆر سەخت بۆتەوە.
هەموو ئەوەی داوای ئەکەم کەیسەکەم قبولبکەن و دووبارە لەشوێنێک نیشتەجی ببمەوە کەسەلامەت بێت
ئەمەوێت ژیانێکی سەقامگیر وبە کەرامەت و پرئاسایشم هەبێت لەبری ترسی بەردەوام- ترس لەوەی خێزانەکەم لە هەر ساتێکدا بمدۆزنەوە، یان ترسی ناردنەوەم بۆ عێراق یان ئەم ترسە ڕاستەقینە و زۆر ڕاستەقینەیە و دایکم لە ڕێگەی ئیمەیڵەوە پەیوەندی پێوەکردم و پشتڕاستی کردەوە کە خێزانەکە حاشایان  لێکردووم، و ئەگەر براکانم منیان دۆزیەوە، دەمکوژن.
لە ئێستادا لە وڵاتێکدا دەژیم کە بۆ من وەک کەسێکی کویرو ڕەگەزگۆڕاو سەلامەت نییە. ناڕەزایەتی دژی کۆمەڵگەی (ه،د،ر،ە،ج)و یاسای توندی ئایینی و پۆلیس هەیە کە بەدوای هەر گومانێکدا دەگەڕێن لە کۆبوونەوەی کویری و هەوڵی زیندانیکردنیان دەدەن. لەم ماوەیەدا زۆرێک لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشی یاسایی دەژین. ئەوان ناتوانن بگەڕێنەوە عێراق بەهۆی ئەو مەترسییە زۆر ڕاستەقینەیەی لەسەریان هەیە، هەروەها توانای نیشتەجێبوونیان نییە لە وڵاتی پەنابەری کاتی خۆیان. شوێنی نیشتەجێبوون سنووردارە یان نییە، نوێکردنەوە قورسە یان گرانە و هەر هەڵەیەکی کارگێڕی دەتوانێت ببێتە هۆی دەستبەسەرکردن یان دیپۆرتکردنەوە.
ئەلێکس، پەنابەرێکی کویری نۆن بایەنری عێراقیە لە لوبنان دەڵێت: "پێموابوو لە لوبنان شتەکان کەمێک باشتر دەبن، بەڵام واقیعەکە جیاوازە". "خەڵک بە هەمان شێوە سەیرمان دەکەن و لە شەقامیشدا هەمان شتمان پێدەڵێن، تەنانەت لە باشترین و سەلامەتترین ناوچەکانی لوبنان، تەنانەت هەوڵدەدەین خۆمان لە چاوپێکەوتنی خاوەن خانووەکەمان بەدوور بگرین بۆ ئەوەی نەمانبینێت، چونکە دەتوانێت ئێمە دەربکات یان ناچاری شتێکمان بکات کەنامانەوێ بیکەین بەهۆی ڕواڵەتمانەوە." 

ژیان بەبێ پاراستنی یاسایی: 
نەبوونی پێگەی یاسایی ڕوون واتە نەبوونی پاراستن. زۆرجار خەڵکی کویری عێراقی لە وڵاتانی ترانزێتدا مافی دامەزراندنێکی فەرمییان نییە، ئەمەش ناچاریان دەکات پشت بە کاری ناجێگیر یان نافەرمی ببەستن، یان یارمەتی سنووردار کە بەس نییە بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان. ئەم دۆخە وایان لێدەکات زیاتر بەرەوڕووی بەکارهێنان ببنەوە، جا چ لە دامەزراندن، خانووبەرە، یان تەنانەت دەستڕاگەیشتن بە چاودێری تەندروستی.
جگە لەوەش، زۆرجار ئەم وڵاتانە میکانیزمی کاریگەر بۆ پاراستن لە توندوتیژی یان هەڵاواردن دابین ناکەن، بەتایبەتی کاتێک ناسنامەی ڕەگەزی یان ئاراستەی سێکسی هۆکارێکی ڕاستەوخۆیە بۆ ئامانجکردن. زۆرێک لە ترسی کاردانەوەی یاسایی یان ئاشکراکردنی ناسنامەیان خۆیان لە ڕاپۆرتکردنی پێشێلکارییەکان بەدوور دەگرن.
هایدن، پەنابەرێکی کویری عێراقییە لە لوبنان، دەڵێت، “بەهۆی دۆخی ناجێگیری یاساییمانەوە، هەمووان هەوڵی ئیستغلالکردنمان دەدەن، تەنانەت ئەو ڕێکخراوانەی کە یارمەتی پەنابەران یان کەسانی (ه،د،ر،ە،ج)دەدەن، هەوڵدەدەن فێڵمان لێبکەن و پارەکەمان وەربگرن، بەتایبەتی کە ئێمە لەم وڵاتە نوێیەدا هیچ شتێک نازانین، کاتێک بۆ یەکەمجار گەیشتمە لوبنان، 100 دۆلاریان لێوەرگرتم لەژێر پەردەی هاوکاریکردنم، هەرچەندە هیچ هاوکاریەکم وەرنەگرت هیچ شتێک کە بەردەوام ئەمەم بینیوە زۆربەی خەڵک هەوڵدەدەن شتێکمان لێ وەربگرن یان ئیستغلالمان دەکەن.” 

بارگرانی چاوەڕوانی درێژخایەن
چاوەڕوانی دیارترین تایبەتمەندی ئەزموونی پەنابەری کویری عێراقییە. چاوەڕوانی چاوپێکەوتنی یەکەم، چاوەڕوانی بڕیار، چاوەڕوانی هەر نوێکارییەک لەسەر کەیسەکە. ئەم چاوەڕوانییە بێلایەن نییە؛ بارگاوی بووە بە دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی. ژیان دەوەستێت، پلانەکانی داهاتوو مەحاڵ دەبن و هەموو شتێک بەستراوەتەوە بە بڕیارێکەوە کە ڕەنگە بێتە ئاراوە یان نەیات.
فشاری دەروونی لەم قۆناغەدا زۆر توند و تیژە. دابڕانی کۆمەڵایەتی و هەستکردن بە ناسەقامگیری و ترسی بەردەوام لە داهاتوو ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تەندروستی دەروونی هەیە. بۆ زۆر کەس ئەمە قورسترین قۆناغە چونکە هەڵاتن لە مەترسی ڕاستەقینە لەگەڵ هێشتا نەگەیشتن بە شوێنێکی سەلامەت تێکەڵ دەکات. 

شاردنەوەی ناسنامە دیسانەوە
ئیرۆنیە بە ئازارەکە ئەوەیە کە زۆرێک لە خەڵکی کویری عێراقی ناچارن جارێکی دیکە ناسنامەی خۆیان لە وڵاتانی ترانزێتدا بشارنەوە. ئاشکراکردنی ئاراستەی سێکسی یان ناسنامەی ڕەگەزییان دەتوانێت ببێتە هۆی هەراسانکردن، توندوتیژی، یان کێشەی یاسایی. دەربازبوون لە چەوساندنەوە مەرج نییە بە مانای ڕزگاربوون بێت لێی، بەڵکو هەندێکجار دووبارە بەرهەمهێنانەوەیەتی بە فۆرمێکی جیاواز.

کۆتایییەکی دوور 
نیشتەجێکردن لە وڵاتێکی سەلامەتدا وەک قۆناغی کۆتایی و چاوەڕوانکراو دەمێنێتەوە، بەڵام نە ڕێگایەکی خێرا و نا گەرەنتی کراوە. پێویستی بە ڕێکاری درێژخایەن و چەندین چاوپێکەوتن و پشکنینی بەردەوام هەیە. هەندێکیان ساڵانێک چاوەڕێ دەکەن پێش ئەوەی بگەنە ئەم قۆناغە و هەندێکی تریش ڕەنگە هەرگیز بە هیچ شێوەیەک نەگەنە ئەو قۆناغە.
بۆ خەڵکی کویری عێراقی، پەنابەری گەشتێک نییە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، بەڵکو ڕێگایەکی دوور و درێژە لە وابەستەیی کاتی و ژیان لە نادیار و هەوڵدان بۆ مانەوە سەرەڕای ناجێگیری بارودۆخەکە. واقیعێکە کە هەزاران کەس لە بێدەنگیدا دەژین، لە دەرەوەی گێڕانەوەی فەرمی، لەو وڵاتانەی کە نە بە نیشتمان دادەنرێت و نە بە پەناگەی کۆتایی.